Posada Rybotycka to niewielka wioska, z kilkoma zaledwie zamieszkanymi domami nad średnim biegiem Wiaru na Pogórzu Przemyskim. Jej nazwa związana jest z pobliskim grodziskiem z XI – XIII w. Słowa „ posad” i „ posadnik” na określenie osady podgrodowej i rezydującego w niej urzędnika pojawiają się w Latopisie Hipackim w 1150 r. Wieś znana jest dzięki wspaniałej, murowanej cerkwi obronnej, dawniej klasztornej pod wezwaniem św. Onufrego, jedynej tego rodzaju na terenie kraju.

Cerkiew została malowniczo usytuowana na niewielkim pagórku (400 m n.p.m.) w widłach Wiaru i jego lewobrzeżnego dopływu, przy dawnym szlaku solnym prowadzącym do Sanoka. Grube mury, niewielkie otwory okienne i zachowane strzelnice, wydatne, uskokowe skarpy na wszystkich narożach oraz ponadmetrowej grubości mur obronny okalający wzgórze – dopełniają obrazu całego założenia. Być może nad wieżą i korpusem budowli były jeszcze hurdycje lub izbice, a w murach obronnych znajdowały się strzelnice. U podnóża cerkwi stały zabudowania klasztorne bazylianów, otoczone drugim murem, zachowane jedynie w formie fundamentów. Całe wzgórze cerkiewne jest ponadto cmentarzyskiem z pochówkami szkieletowymi zorientowanymi głową na zachód, pochodzącymi z XVI- XIX w. Odsłonięte w północno - zachodniej części wzgórza resztki murów pozwalają przypuszczać, że znajdowała się tu kostnica albo dzwonnica. Trójczłonowa bryła świątyni zbudowana została na planie podłużnym i powstawała etapami. Krótkie prezbiterium, zwieńczone gotyckim szczytem, kryje dach dwuspadowy, masywne zaś wieże nawy i babińca – dachy czterospadowe. Wnętrza przekrywają sklepienia kolebkowe. W wieży nad przedsionkiem znajduje się ponadto kaplica dla mnichów z osobnym zewnętrznym wejściem, do którego prowadziły pierwotnie drewniane, później kamienne schody (dziś nie istnieją). Prezbiterium oddziela od kwadratowej nawy murowana ściana ikonostasu, zawierająca tylko dwa przejścia: szersze stanowiące carskie wrota i węższe wrota diakońskie (cecha ikonostasów średniowiecznych). Jest to jedyny zachowany murowany ikonostas na terenie Polski. Brak jego konstrukcyjnych powiązań ze ścianami prezbiterium dowodzi wtórnego dobudowania, nie później jednak niż w XVI w., gdyż takie jest właśnie datowanie odsłoniętych na nim malowideł, współczesnych pozostałym freskom na ścianach prezbiterium i nawy. Ta odsłonięta w latach 60. XX wieku bizantyjsko-ruska polichromia o dużej wartości artystycznej urzeka swym pięknem mimo nie najlepszego zachowania. Na sklepieniu widzimy Chrystusa Pantokratora, na ścianach obrazy ewangeliczno-liturgiczne: Ostatnią Wieczerzę, Komunię Apostołów, Umywanie Nóg, a na łuku tęczowym poczet proroków. W zachodniej części cerkwi pod wieloma warstwami późniejszych tynków i pobiał przetrwały niezwykle interesujące napisy w języku ruskim, polskim i łacińskim. Są to szczególnie liczne i świadczące o ówczesnej popularności obiektu podpisy pielgrzymów i odwiedzających z odległych nieraz stron np. „ Joannes Polaniec 1606 peregrini Roma”, „ Jan Daniłowicz- Sanok”, „ Roman z Dobromila”, napisy wotywne, ornamenty i daty, z których najstarsze, arabskie to 1501 i 1506, a napisane cyrylicą 1574 i 1589. Przesuwają one datowanie cerkwi do wieku XV lub nawet wcześniej. Dokument sporządzony w Starym Sączu 13 stycznia 1368 r., w którym Kazimierz Wielki nadaje Stefanowi Węgrzynowi wsie w środkowym biegu Wiaru, wymienia trzy monastery: Siemionów (obecnie Pacław), Trójcę i Honoffry – dzisiejszą Posadę Rybotycką. Jest to pierwsza wzmianka o klasztorze, zapewne jeszcze drewnianym, a zarazem o osadzie. Za datę powstania najstarszej murowanej i do dziś istniejącej części cerkwi przyjmuje się rok 1443, kiedy Posada weszła w skład dóbr Waszki Rybotyckiego, uważanego za jej fundatora. Kolejnymi właścicielami zostali Kormaniccy w 1505 r. Drewniany klasztor oraz zapewne częściowo także cerkiew spłonęły podczas najazdu tatarsko-tureckiego 1524 r. Potwierdziły to pośrednio ślady zwęgleń i popiołu odsłonięte na kamiennych schodach podczas badań archeologicznych 1966 r., wskazując jednocześnie na gwałtowny przebieg wydarzenia w czasie, którego zapewne zniszczeniu uległy fortyfikacje klasztoru. Sądzono dotychczas, że klasztor odbudował kolejny właściciel tych ziem, kasztelan przemyski i lwowski Stanisław Herburt. Przypuszczenia te ostatnio skorygowano. Dzięki badaniom rękopisów starocerkiewnych z 1555 r. przepisywanych na zlecenie Kormanickich wiemy, że to oni właśnie odnowili cerkiew. Nie wiadomo dokładnie, kiedy i w jakich okolicznościach klasztor przystąpił do Unii Brzeskiej. W 1692 r. należał już do grekokatolików, a w połowie XVIII w. przeniósł się do ufundowanego przez Herbertów monasteru bazyliańskiego na Huczku w Dobromilu. Cerkiew stała się więc cerkwią parafialną. Z podpisaniem Unii Brzeskiej wiąże się postać ostatniego prawosławnego biskupa przemyskiego, Michała Kopystyńskiego, początkowo zwolennika, a później zagorzałego przeciwnika Unii, zmarłego w pobliskim Kopyśnie (Kopystnie) i być może pochowanego w 1609 r. właśnie w posadzkiej cerkwi. Po śmierci władyki Kopystynskiego przez ponad 80 lat diecezja przemyska obrządku wschodniego była areną walk i zmagań o jej przynależność od Unii Brzeskiej lub do prawosławia. Nie przeszkodziło to jednak rozwojowi religijnemu i artystycznemu w dolinie środkowego Wiaru. Promieniujący daleko rybotycki ośrodek malarski, obejmujący najpewniej Posadę i Trójcę, współpracujący z nim snycerze, aktywność pisarska niejakiego Martyna – są tego wyraźnymi dowodami. W drugiej połowie XVIII w. Posada liczyła 368 mieszkańców, w 1938 r. mieszkało tam 690 osób. Druga wojna światowa i przesiedlenia autochtonicznej ludności położyły kres rozwojowi. Cerkiew jest dziś filią Muzeum Narodowego Ziemi Przemyskiej, prowadzącego rozpoczęte w latach 60. XX wieku prace konserwatorskie i pozostaje jednym z najcenniejszych zabytków architektury sakralnej w Polsce.

Bożena Korecka Szczerba