Szukana fraza:     
 
 

Mapa interaktywna Zabytków Podkarpacia

X

Info-skarby

Dobra zagrożone - Rymanowscy Żydzi

Żydzi w Rymanowie pojawili się w XVI wieku, kiedy to właścicielem Rymanowa był kasztelan sanocki - Zbigniew z Sienna. Osiedlali się w specjalnie do tego wydzielonej północno - zachodniej części miasta, pomiędzy rynkiem a Posadą Dolną, zgodnie z obowiązującym wówczas prawem, zakazującym im mieszkania pośród ludności chrześcijańskiej. Żydzi rymanowscy zajmowali się w owym czasie m.in. handlem winem importowanym z pobliskich Węgier, brali udział w targach w Krośnie. Początkowo nie odgrywali znaczącej roli w życiu miasteczka, ze względu na liczne i silne ekonomicznie mieszczaństwo, pozbawione jakiejkolwiek konkurencji. Sytuacja ta ulegała jednak stopniowo zmianie. W XIX wieku gmina żydowska posiadała już synagogę, cheder, szpital, przytułek dla ubogich, dom przedpogrzebowy na kirkucie i łaźnię rytualną. Według spisu ludności z roku 1870 rymanowska gmina żydowska liczyła 1183 osób.

W XVIII wieku Żydzi polscy byli najliczniejszą diasporą na świecie, ale należeli również, jak twierdzi Izrael Szahak, do najbardziej zabobonnych i fanatycznych społeczności. W roku 1900 żydowska gmina w Romanowie liczyła już 2861 osób, co plasowało Rymanów na 88 miejscu na 261 gmin wyznaniowych Galicji Wschodniej. Liczniejszą gminą w powiecie sanockim, do którego przynależał wówczas Rymanów było jedynie Lesko.


Rymanów był typowym sztetlem galicyjskim. Jego rytm życia wyznaczany był przez religię i obyczaje. Symbolizowały go świeczki w oknach domów, płonące w piątkowy wieczór, sznury ubranych na czarno Żydów, sunących w sobotni ranek do synagog, bożnic czy też skromniejszych domów modlitwy, obchody żydowskich świąt wraz z rygorystycznie przestrzeganymi zwyczajami. W XIX wieku Rymanów stał się jednym z ważniejszych ośrodków myśli i nauki chasydzkiej w byłej Galicji, głównie za sprawą słynnego cadyka Menachema Mendla zwanego Mendełe z Rymanowa. Był on uczniem Elimelecha z Leżajska i Szmelkego z Nikolsburga, nauczycielem - Naftalego z Ropczyc. Przed wybuchem II wojny światowej mieszkało tu około 2000 Żydów.


Synagoga
Pozostałością świata, którego już nie ma, jest murowana synagoga (najstarsza na Podkarpaciu i jedna z najstarszych w Polsce) i rozległy kirkut (na którym grzebano Żydów rymanowskich oraz z miejscowości należących do kahału rymanowskiego, tj. 9 okolicznych miast i ponad 80 wsi).


Istniejąca synagoga, położona w rogu rynku przy ul. Bieleckiego, zbudowana została prawdopodobnie w XVII wieku (zabytek jest różnie datowany, mowa jest bowiem o przełomie XVI i XVII stulecia, jak i o wieku XVIII). Po raz pierwszy informacja o synagodze pojawiła się w dokumentach z 1712 roku (synagoga murata). Pierwsza miejscowa bóżnica, drewniana, wzmiankowana w XVI wieku, przetrwała do drugiej ćwierci XVII wieku, kiedy to wzniesiono bożnicę murowaną. Murowana synagoga zbudowana została z kamieni rzecznych, ciosów z piaskowca oraz cegły palonej. Prawdopodobnie posiadała dach brogowy, kryty gontem. Wieżę wybudowano w północno-zachodnim narożniku synagogi, na rzucie koła. Zbudowana była wyłącznie z kamienia. Wewnątrz były zapewne drewniane schody. Wieża służyła jako więzienie (carcer Judaicus). Podobnie było w przypadku synagogi Izaaka Nachmana we Lwowie. Nie zachowały się przybudówki (sień, babiniec, izba kahalna). Sala modlitewna dla kobiet znajdowała się od strony południowej.


W przybudówce zachodniej funkcjonował cheder rabbiego Szymona Nosla, siedziba stowarzyszenia dobroczynnego Jad Harutzim oraz Zgromadzenia Rzemieślników Żydowskich. Rymanowska synagoga nie posiadała lochów, tak jak było to w przypadku synagogi leskiej. Istnieje prawdopodobieństwo, iż istniejące lochy zostały zasypane w XIX wieku. Synagoga spełniała funkcje obronno-obserwacyjne, na co wskazuje jej usytuowanie na krawędzi wzgórza, w bezpośrednim sąsiedztwie bramy miejskiej. Prawdopodobnie synagoga była wkomponowana niegdyś w system obronny Rymanowa, co pozwala wytłumaczyć zgodę władz miejskich na wzniesienie tak okazalej budowli, niewątpliwie większej od ówczesnego kościoła parafialnego. Przebudowana została pod koniec XIX wieku. Zmieniono kształt dachu, pokryto go blachą, przebudowano strop z kolebkowego na typu Kleina. Jednocześnie umocniony został południowo – wschodni narożnik przyporą, być może z powodu naruszenia statyki budowli, umiejscowionej na stoku wzgórza.


Świątynia jest orientowana, tzn. ściana ołtarzowa jest zwrócona na wschód, w stronę Jerozolimy. Budynek do dziś zachował kwadratową salę modlitw i wieżę (bez dachu). Wewnątrz zachowały się cztery filary bimy (wysokie na 8 metrów, przy rozstawie 2,5 metra) zwieńczone czworobokiem półkolistych arkad. Gipsowe kapitele kolumn reprezentują eklektyzm wiedeński. Zachowana bima pochodzi z okresu przebudowy, poprzednia bima była również wsparta na 4 filarach, zbudowanych jednak wyłącznie z kamienia, które podtrzymywały strop kolebkowy. Ściany wnętrza podzielone zostały architektonicznie na cztery kondygnacje zdobione freskami, tj. m.in. Ściana Płaczu w Jerozolimie, widok pałacu Dawida.


Jak podaje Andrzej Potocki, autor malowidła prawdopodobnie posłużył się widokówką. Sądził, iż maluje pałac Dawida, podczas gdy w rzeczywistości namalował klasztor Karmelitów w Jerozolimie. Na wysokości Aron ha-Kodesz znajdują się inskrypcje w języku hebrajskim, malowane farbą klejową. W poziomie trzeciej kondygnacji zachowały się malowidła ścienne, wykonane również metodą klejową, przedstawiające wizerunki orła i pantery. Były także wizerunki jelenia i lwa. Malowidła powstały około 1930 roku. Ich autorem był żydowski malarz z Rymanowa, Baruch Fass8. Synagoga miała wiele cech wspólnych z renesansową bożnicą Ajzaka reb Jokelesa w Krakowie, wzniesioną w latach 1638 – 1644.


W czasie wojny hitlerowcy urządzili w synagodze magazyn najpierw zrabowanego Żydom mienia, a później zboża. Wyposażenie synagogi splądrowano (znajdowało się tutaj wiele dużych, srebrnych świeczników, srebrna korona Tory, srebrne talerze, bogato zdobione płaszcze Rodałów Tory, drzewa genealogiczne rabina Hirsza i Baal – Szem – Towa), święte księgi spalono. Świątynia ucierpiała w wyniku działań wojennych w 1944 roku, po wojnie rozebrano dach, co spowodowało szybką dewastację bożnicy. W 1957 roku rozbiórce uległy nawet elementy murowanej zabudowy. Pozyskany w ten sposób materiał (z murów sali modlitewnej) użyto do utwardzania dróg. Wokół synagogi rozciągała się dzielnica żydowska. Był tu m.in. pałac rabinów, cheder, przytułek, szpital oraz mykwa (nad rzeką). Wszystko zniszczyli hitlerowcy.


W ostatnim czasie nowojorski Związek Żydów Rymanowskich razem z warszawską Fundacją Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego w Polsce, władzami miasta i powiatu oraz konserwatorem zabytków powzięli decyzję o odbudowie synagogi. Prace ruszyły w marcu 2005 roku. Udało się już odbudować zwieńczenie murów i dach. Wstawiono okna i drzwi, a wewnątrz położono posadzkę. Celem Fundacji Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego jest utworzenie w rymanowskiej synagodze centrum edukacji i dialogu między religiami.


Agnieszka Pieniążek

Skarby Podkarpackie

Nr 32

Nr 33

Nr 34

Nr 35

Nr 26

Nr 27

Nr 28

Nr 29

Nr 30

Nr 31

Nr 20

Nr 21

Nr 22

Nr 23

Nr 24

Nr 25

Nr 14

Nr 15

Nr 16

Nr 17

Nr 18

Nr 19

Nr 8

Nr 9

Nr 10

Nr 11

Nr 12

Nr 13

Nr 2

Nr 3

Nr 4

Nr 5

Nr 6

Nr 7

Nr 1

Niniejsza strona powstała przy wsparciu Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego (EFRR) Program Sąsiedztwa Polska-Białoruś-Ukraina INTERREG IIIA/Tacis CBC 2004-2006 Wsparcie mikroprojektów oraz budżetu państwa.
Strona została przebudowana dzięki wsparciu udzielonym przez Islandię, Liechtenstein oraz Norwegię poprzez dofinansowanie ze środków Mechanizmu Finansowego Europejskiego Obszaru Gospodarczego oraz Norweskiego Mechanizmu Finansowego.
CMS   powered by Edito